Trong tác phẩm Lục Vân Tiên có hai câu mà nhiều người thuộc từ thuở còn nhỏ: “Trai thời trung hiếu làm đầu. Gái thời tiết hạnh là câu trau mình”. Chỉ hai câu thơ, nhưng đủ để thấy “trung, hiếu” từ rất lâu đã là một giá trị tốt đẹp trong đời sống tinh thần của người Việt, được nhắc đi nhắc lại qua nhiều đời, đến mức người ta thuộc mà đôi khi không còn nhớ mình đã thuộc từ bao giờ.
Trong gia đạo, chữ hiếu là đầu. Người xưa có câu: “Bách thiện hiếu vi tiên” — trong hàng trăm đức hạnh thì chữ hiếu đứng đầu. Nói cách khác, hiếu thảo là nền tảng đạo đức, là cái gốc làm người; hiếu thuận với cha mẹ là cái gốc làm người thiện lương. Đạo hiếu là lửa thiêng hun đúc tinh thần dân tộc.
Hiếu là biết kính trọng thương mến cha mẹ, vâng lời và phụng dưỡng cha mẹ. Tục thường, khi cha mẹ còn thì nên ít đi xa. Con có thì của ngon vật lạ, biết lưng cơm lành, bát canh ngon để hầu cha mẹ; người ở xa thì gửi đồng quà, tấm bánh về dâng cha mẹ. Con không có thì ân cần thăm hỏi, cốt giữ được lòng chân thành và kính mến là đủ, không nên tỉ mỉ nhỏ nhặt, làm cho cha mẹ phiền lòng.
Mình mong cho cha mẹ vẻ vang thì mình lại càng phải nghĩ cách mà lập thân: học gì, làm gì để làm nên sự nghiệp, có ích cho xã hội, tức là đã làm thỏa lòng cha mẹ. Đừng để tiếng xấu với xã hội, mới là làm cho cha mẹ được vẻ vang.
Trong cách phụng dưỡng cha mẹ ngày xưa có việc mừng sinh nhật và ăn mừng thượng thọ. Đến lúc lễ, cha, mẹ ăn mặc đẹp ngồi trên ghế đặt ở gian giữa, con cháu dâng chén rượu mừng thọ hoặc dâng quả đào, gọi là bàn đào chúc thọ — theo tích vua Hán Đế ăn đào tiên để được trường thọ. Ngày nay con cháu thường mua tặng vật mừng thọ, gọi là đồ dưỡng già, như mền, như áo ấm. Trong ngày sinh nhật của cha, của mẹ, con cháu bày lễ và tiệc ăn mừng, có mời người thân thích đến dự.
Lễ thượng thọ có thể bắt đầu từ:
Lúc 60 tuổi, gọi là thượng thọ lục tuần
Lúc 70 tuổi, gọi là thượng thọ thất tuần
Lúc 80 tuổi, gọi là thượng thọ bát tuần
Lúc 90 tuổi, gọi là thượng thọ cửu tuần
Lúc 100 tuổi, ăn mừng rất lớn với bách tuế hay bách niên chi lão
Nết hiếu là nết đầu trong luân lý của con người. Cha mẹ là người rất thân mà cư xử không ra gì, thì ra với xã hội còn tử tế với ai được nữa. Lúc cha mẹ còn sống thì không chăm sóc, đến lúc mất, giỗ chạp thì mâm cao cỗ đầy — ấy chỉ là phù hoa, che mắt thiên hạ, thực là một việc sai lầm.
Cổ lễ quan niệm rằng việc sinh tử là điều quan hệ nhất trong đời người. Sinh là khởi thủy, tử là chung cuộc của một đời người. Vì vậy thủy chung phải trọn vẹn, thủy chung như một; nếu chỉ biết trung hậu với người còn sống mà bạc bẽo với người đã khuất thì cũng không phải đạo. Đó là chỗ mà người xưa cẩn thận nhất, và cũng là chỗ dễ bị bỏ quên nhất giữa những bận rộn của đời thường.
Xin khép lại bằng hai câu trong Nhị thập tứ hiếu diễn âm của Lý Văn Phúc (1785 – 1849):
“Chữ hiếu niệm cho tròn một tiết
Thời suy ra trăm nết đều nên”