Ở chùa Trăm Gian đất Hà Tây cũ có một pho tượng, tạc một vị đô đốc. Người đến vãn cảnh phần lớn đi ngang qua mà không dừng, bởi tên trên tượng không nằm trong số những cái tên ai cũng thuộc. Thưa quý vị, pho tượng ấy là của Đô đốc Đặng Tiến Đông — và câu chuyện dưới đây là câu chuyện về việc một cái tên đã phải chờ gần hai trăm năm mới được đặt lại đúng chỗ của nó trong sử sách.
Ngọc Hồi và Đống Đa là hai chiến thắng oanh liệt nhất, giữ vai trò quyết định thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Thanh năm 1788 – 1789. Trận Ngọc Hồi thì đã rõ: Quang Trung Nguyễn Huệ trực tiếp chỉ huy. Nhưng dưới sự lãnh đạo chung của Quang Trung, ai là người đã chỉ huy quân đội Tây Sơn lập nên chiến công Đống Đa lịch sử? Câu hỏi ấy tồn tại rất lâu, và chỉ được trả lời khi các nhà nghiên cứu phát hiện được những di vật gốc đời Tây Sơn cùng một số tư liệu thu thập được, đủ để xác minh: vị tướng Tây Sơn được Quang Trung giao trọng trách đánh thắng trận Đống Đa là Đô Đốc Đông Hầu Đặng Tiến Đông.
Tượng Đô đốc Đặng Tiến Đông (chùa Trăm gian – Hà Tây). Nguồn: Internet
Nguồn tư liệu quan trọng nhất nằm trong gia phả các chi họ Đặng — đặc biệt là bộ Đặng gia phổ hệ toàn chỉnh thực lục gồm 6 quyển, do chính Đặng Tiến Đông biên soạn vào đời Tây Sơn, và Ngô Thì Nhậm đề tựa. Nghĩa là người đời sau biết được ông, một phần lớn nhờ chính ông đã ngồi xuống chép lại dòng họ mình.
Đặng Tiến Đông sinh ngày 2 tháng 5 năm Mậu Ngọ, tức năm 1738, quê ở làng Lương Xá, nay thuộc xã Tâm Điền, huyện Chương Mỹ, Hà Nội. Ông là một võ tướng của nhà Tây Sơn, thuộc chi trưởng dòng họ Đặng. Ông là con trai thứ tám của Dân Quận công Đặng Tiến Cẩm và bà vợ lẽ thứ năm Phạm Thị Yến. Vào thời Lê – Mạc, cả gia đình đều là những quan lại, tướng soái cao cấp, giữ nhiều chức quan trong triều, ngoài trấn. Về sau ông được triều Tây Sơn phong đến chức Đại tướng Thống vũ Thắng vệ thiên hùng hiệu, Vệ quốc Thượng Tướng quân, trấn thủ hai xứ Thanh Hóa và Nghệ An. Người đương thời còn gọi ông là Đô đốc Mưu, hoặc Đô đốc Đông.
Thuộc một dòng họ thế phiệt, xuất thân trong một gia đình quý tộc, nhưng Đặng Tiến Đông sinh ra và lớn lên vào lúc đất nước đang đầy những biến động. Năm Kỷ Tỵ 1749, khi mới 12 tuổi, ông đã mồ côi cha. Mười năm sau, năm Kỷ Mão 1759, mẹ ông cũng qua đời. Một cậu bé mất cha năm mười hai tuổi, mất mẹ năm hai mươi hai — đó là thứ chi tiết mà sử sách thường lướt qua, nhưng nó cắt nghĩa được nhiều điều về một người sớm phải tự tìm lấy đường đi cho mình.
Sớm phải chứng kiến biết bao cảnh đổ nát, tàn tạ của chế độ phong kiến Lê – Trịnh, đời sống lầm than cực khổ của nhân dân, và những cuộc đấu tranh của nông dân Đàng Ngoài đang làm lung lay tận nền tảng cơ đồ thống trị của vua Lê chúa Trịnh, Đặng Tiến Đông muốn tìm cho mình một lực lượng mới để đem tài năng, sức lực ra phục vụ đất nước. Ông là một trong số các sĩ phu Bắc Hà sớm thấy được những sức mạnh mới ở phong trào Tây Sơn.
Năm 1787, ông lặn lội vào tận Quảng Nam tìm gặp Nguyễn Huệ, và được Nguyễn Huệ phong làm Đô đốc Đồng tri, tước Đông Lĩnh hầu, trấn thủ xứ Thanh Hóa. Trong sắc phong ông làm Đô đốc — hiện còn được dòng họ Đặng ở Tam Điền, Chương Mỹ lưu giữ — Nguyễn Huệ có ghi: “Có khí khái của trượng phu, tấm lòng của nam tử, đường làm quan gặp gỡ, dựng nên công lớn vua tôi, sau trước báo đền không quên điều hiểu biết của kẻ sĩ trong nước, qua mùa đông mà không chịu khuất như cây tùng lúc giá rét…”
Cuối năm Mậu Thân 1788, quân xâm lược Mãn Thanh tràn sang Thăng Long. Quân Tây Sơn ở Bắc Hà phải tạm rút về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn. Vùng đất Thanh Hóa lúc ấy trở thành một địa bàn chiến lược quan trọng: nằm ngay sau phòng tuyến của quân đội Tây Sơn, tiếp giáp với vùng kiểm soát của địch, đồng thời là vùng cực bắc của hậu phương an toàn. Với cương vị trấn thủ xứ Thanh Hóa, Đô đốc Đặng Tiến Đông đã góp phần cùng Ngô Văn Sở xây dựng hệ thống phòng thủ trên đất Thanh Hóa và chuẩn bị lực lượng, chờ đại quân của Quang Trung kéo ra phản công.
Mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789, trong chiến dịch đánh đuổi quân Thanh xâm lược, khi từ Tam Điệp – Biện Sơn mở cuộc tập kích chiến lược giải phóng kinh thành Thăng Long, Quang Trung đã giao cho Đô đốc Đặng Tiến Đông chỉ huy đạo quân tiên phong, tiến ra bất ngờ tập kích tiêu diệt đồn Đống Đa.
Mờ sáng ngày 5 tháng Giêng tết Kỷ Dậu 1789, khi Quang Trung chỉ huy đạo quân chủ lực tiến đánh đồn Ngọc Hồi ở phía Nam Thăng Long, thì Đô đốc Đặng Tiến Đông, theo đúng kế hoạch của Quang Trung, chỉ huy một đạo quân đi theo con đường “thượng đạo”: qua Phó Cát, ra Nho Quan thuộc Ninh Bình, rồi xuyên qua Chương Đức — nay thuộc Chương Mỹ, Hà Nội — mà tiến ra Đống Đa. Con đường “thượng đạo” ấy đã có từ lâu trong lịch sử, nhưng đến thế kỷ XVIII thì đường núi đã bị tắc nghẽn, không thể đi được; vì thế quân Tây Sơn phải tự mở lấy đường mà đi, nhằm con đường ngắn nhất, để tạo thế bất ngờ đánh sâu vào đại bản doanh của giặc.
Gần sáng ngày mồng 5 tết Kỷ Dậu, nhân lúc trời còn tối, quân Tây Sơn đã áp sát đồn Đống Đa, rồi bất ngờ tiến công vào doanh trại giặc. Bằng sự phối hợp chặt chẽ giữa sức tấn công dũng mãnh của quân đội Tây Sơn với sự nổi dậy của nhân dân địa phương, quân ta đã giành thắng lợi một cách nhanh chóng. Trận đánh mở đầu vào lúc canh tư và kết thúc khi trời còn chưa sáng rõ. Trọn một trận quyết định, gói gọn trong quãng tối cuối cùng của một đêm.
Sau khi tiêu diệt đồn Đống Đa, Đô đốc Đặng Tiến Đông đưa đạo quân tiên phong vượt cửa ô Thịnh Quang, tràn vào thành Thăng Long. Rồi như một mũi dao nhọn, quân tiên phong của ông tiến thẳng về phía cung Tây Long — vùng gần Nhà hát Lớn Hà Nội ngày nay — tạo nên mối uy hiếp hết sức bất ngờ đối với đại bản doanh của Tôn Sĩ Nghị.
Mũi tiến công trực diện như vũ bão của đạo quân chủ lực do Quang Trung trực tiếp chỉ huy ở mặt Nam Thăng Long, cùng với mũi tấn công vu hồi thọc sâu bất ngờ và sắc bén do Đô đốc Đặng Tiến Đông thực hiện ở mặt Tây Nam, đã giáng một đòn quyết định, đập tan cuộc xâm lược của quân Thanh, buộc Tôn Sĩ Nghị và bọn tàn quân phải tháo chạy thảm hại.
Sau chiến thắng vang dội ấy, Quang Trung Nguyễn Huệ vào thành Thăng Long vỗ về dân chúng và khen thưởng các tướng sĩ đã chiến đấu dũng cảm, lập công xuất sắc. Đô đốc Đặng Tiến Đông được ban thưởng làng Lương Xá — chính quê hương ông — để làm thực ấp vĩnh viễn; các khoản nghĩa vụ đối với triều đình như tô thuế và binh dịch đều được miễn trừ. Phần thưởng ấy có một ý nghĩa riêng: người con của làng Lương Xá được trả về cho làng Lương Xá.
Sau khi đánh tan quân giặc ngoại xâm, Đặng Tiến Đông còn giữ nhiều chức vụ quan trọng trong chính quyền Tây Sơn, tiếp tục đóng góp công sức vào công cuộc xây dựng đất nước. Trong thời Quang Toản, từ năm 1792 đến 1802, ông giữ chức Đại tướng Thống vũ Thắng vệ thiên hùng hiệu.
Đặng Tiến Đông mất ngày 15 tháng 4, tại quê nhà, vào cuối thời Tây Sơn. Mộ ông táng ở xứ Đông Trê, nay thuộc thôn Đầm Đền, xã Đại Yên, huyện Chương Mỹ, Hà Nội. Một người từng chỉ huy mũi tiến công quyết định vào Thăng Long, cuối cùng nằm lại cách kinh thành ấy vài chục cây số, ở đúng vùng đất mà đạo quân tiên phong của ông đã đi qua trong đêm mồng 5 tết năm Kỷ Dậu.
Nội dung bài viết dựa trên bài của tác giả Lan Phương (tổng hợp), đăng trên Website Bảo tàng Lịch sử quốc gia ngày 30/09/2015. Tài liệu tham khảo: PGS.TS Nguyễn Xuân Dũng (2013), Danh tướng trong lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội; Nguyễn Khắc Thuần (2012), Danh tướng Việt Nam, tập 3, Nxb Thời Đại.