Một phòng thí nghiệm dựng bằng tre, bằng nứa, lợp lá, đặt giữa núi rừng Việt Bắc ở Chiêm Hóa, Tuyên Quang — nơi ấy, vào những năm kháng chiến, có một người đàn ông cúi xuống mấy ống nghiệm, nuôi một giống nấm mà ông đã cất công mang về từ Nhật Bản. Thứ nước lọc penicillin chảy ra từ căn lán ấy sau này theo chân dân công lên tận Điện Biên Phủ, rửa vết thương cho thương binh, bệnh binh trên các chiến trường. Thưa quý vị, người đàn ông ấy là Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ, sinh năm 1910, hy sinh năm 1967.
Hiện nay, các nhà khoa học trên thế giới đã có nhiều nỗ lực, cố gắng để tìm ra vaccine phòng bệnh sốt rét, nhưng công việc ấy mới chỉ ở giai đoạn nghiên cứu thực nghiệm. Điều đáng để con cháu ghi nhớ là cố Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ chính là người thầy thuốc đầu tiên của Việt Nam đã hình thành rất sớm ý tưởng ấy và bắt tay thực hiện nghiên cứu vaccine chống bệnh sốt rét. Công việc dang dở, bị gián đoạn, bởi Giáo sư đã hy sinh trong khi đang làm nhiệm vụ tại chiến trường miền Nam.
Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4 tháng 4 năm 1910 tại An Cựu, thành phố Huế, trong một gia đình nhà Nho sống bằng buôn bán nhỏ. Ông học tiểu học ở Vinh, học trung học tại Huế, đỗ đầu trong kỳ thi tốt nghiệp rồi ra Hà Nội học tiếp. Năm 1930, ông đỗ cả tú tài bản xứ lẫn tú tài Pháp; nhờ vậy ông được nhận học bổng để theo học tại Trường Y – Dược thuộc Đại học Đông Dương.
Với thành tích học tập tốt, sau khi tốt nghiệp bác sĩ y khoa năm 1937, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên được giữ lại làm phụ giảng cho giáo sư Galliard — Chủ nhiệm Bộ môn Ký sinh trùng, đồng thời là Hiệu trưởng Trường Y – Dược lúc bấy giờ. Ông đảm nhiệm cương vị Trưởng phòng thí nghiệm ký sinh trùng và là giảng viên Sinh học Ban Dược. Ở cương vị ấy, ông dành toàn bộ thời gian cho nghiên cứu khoa học, công bố 19 công trình có giá trị trong lĩnh vực y học, nổi tiếng cả trong nước lẫn ngoài nước.
Chính vì thế, năm 1943, ông được chọn đi du học ở Nhật Bản, với tiêu chuẩn được ghi rõ: “là người có trình độ cao, hiện đại, xứng đáng cho nền Y học của Pháp ở Việt Nam”. Từ năm 1943 tới cuối năm 1948, ông học tập và làm việc tại Nhật. Ông học và nghiên cứu về nấm, về men gây bệnh, về bệnh lao và bệnh phong — tức bệnh hủi — tại Trường Đại học Tokyo; nghiên cứu về vi trùng đường ruột ở Bệnh viện truyền nhiễm Tokyo. Trong hai năm 1947 – 1948, tại Quân Y viện 406 của Mỹ đóng ở Nhật, ông đã tìm ra giống nấm sản xuất penicillin; có lẽ đó là một trong những giống nấm penicillin đầu tiên tìm thấy ở Nhật Bản.
Đó cũng là quãng thời gian mà người Pháp, người Nhật, người Mỹ đều muốn sử dụng tài năng của ông. Nhưng ông luôn nghĩ mình là người Việt Nam, và người Việt Nam thì phải làm được điều gì đó cho Tổ quốc. Khi nghiên cứu về nấm kháng sinh, ông đã tranh thủ lưu trữ được một số giống, để dành cho ngày trở về. Năm 1949, theo tiếng gọi của Tổ quốc và của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông về nước tham gia kháng chiến. Có một bức ảnh còn lại đến nay ghi lại cảnh Giáo sư Đặng Văn Ngữ trình bày công trình chiết xuất Penicilline với Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Và rồi trong phòng thí nghiệm đơn sơ bằng tre, nứa, lá giữa núi rừng Việt Bắc ở Chiêm Hóa, Tuyên Quang, ông đã nghiên cứu và sản xuất thành công thuốc kháng sinh — nước lọc penicillin chế từ chính giống nấm ông đem từ Nhật về — phục vụ kịp thời cho thương binh, bệnh binh trên các chiến trường, nhất là trong chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ. Một bức ảnh khác của thời kỳ ấy ghi lại hình bác sĩ Đặng Văn Ngữ cùng Bộ trưởng Bộ Y tế Hoàng Tích Trí đang kiểm tra thuốc nước penixilin trong kháng chiến chống Pháp.
Tiêu diệt bệnh sốt rét là hoài bão lớn của Giáo sư Đặng Văn Ngữ. Suốt tám năm trời, ông đi khảo sát khắp các vùng, từ Tây Bắc, Việt Bắc đến Quảng Bình, Vĩnh Linh, xây dựng kế hoạch tiêu diệt bệnh sốt rét và thực thi kế hoạch đó có kết quả. Sau khi hòa bình lập lại, ông là người xây dựng ngành Ký sinh vật Việt Nam, từ việc đào tạo cán bộ cho đến việc dựng lên các mạng lưới có hệ thống. Năm 1957, ông sáng lập Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng, đồng thời làm Chủ nhiệm chương trình tiêu diệt dịch bệnh sốt rét ở miền Bắc. Ông là một trong số rất ít người thời đó có ý tưởng sản xuất vaccine phòng chống sốt rét.
Từ năm 1965, khi nhận rõ nhu cầu to lớn về vaccine phòng chống bệnh sốt rét ở chiến trường miền Nam, ông dẫn đầu đội công tác của Viện Sốt rét trung ương đi phục vụ chiến trường. Đội công tác của ông đã nghiên cứu và chế tạo thành công một loại vaccine mới ngay trên vùng đất lửa Vĩnh Linh, rồi đưa vào sản xuất để phục vụ các chiến trường Khu V, Tây Nguyên và các mặt trận khác. Kết quả nghiên cứu miệt mài của ông và cộng sự đã được công bố trong công trình “15 năm ngành ký sinh trùng học ở Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1965)”.
Tiếc rằng chỉ ít lâu sau đó, trong khi đang công tác, ông bị bom Mỹ sát hại ngày 1 tháng 4 năm 1967 tại chiến trường Khu V. Ông đi khi công việc còn dở dang, khi thứ vaccine ông theo đuổi cả một đời còn chưa kịp hoàn thiện.
Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một người Việt Nam yêu nước, dành cả cuộc đời mình để nghiên cứu khoa học, phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Giáo sư đã được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Liệt sĩ. Năm 1996, Nhà nước ta truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh. Hằng năm, vào dịp kỷ niệm ngày mất của ông, các trường Đại học, Cao đẳng Y khoa, các Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng lại tổ chức lễ tưởng niệm và hội nghị khoa học chuyên ngành.
Bài viết do Chu Lộc – Phương Thảo tổng hợp, đăng trên trang của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Con cháu Tộc Đặng xin chép lại để mỗi lần đọc là một lần nhớ về một người họ Đặng đã chọn cách sống như thế: lặng lẽ, cần mẫn, đi đến tận cùng.