Ở núi Nam Hỏa Sơn, trong một khuôn viên không rộng, có bốn thứ đứng cạnh nhau: Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước, Lăng Bà Chúa, Lăng Ông Chài và Lăng Ông Ngư, cùng tấm bia ghi công các liệt sĩ Cách mạng. Bốn thứ ấy thuộc về ba câu chuyện khác nhau — chuyện một dòng họ, chuyện một ngôi làng, và chuyện một cuộc chiến — vậy mà chúng cùng chung một mảnh đất, cùng chung một tuần hương. Thưa quý vị, năm nay là dịp để nhắc lại cả ba: kỷ niệm 201 năm thành lập Vạn Sơn Thủy (1825–2026); 96 năm ngày thành lập làng Hóa Sơn (1930–2026); 93 năm ngày xây dựng Lăng Bà Chúa Ngọc, Lăng Ông Chài và Lăng Ông Ngư (1933–2026) tại núi Nam Hỏa Sơn; và kỷ niệm 20 năm Nhà thờ (Cổ) Tộc Đặng tại phường Hòa Hải cũ, nay là phường Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng, được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh (thành phố) tại Quyết định số 5879/QĐ-UBND ngày 30/8/2006 của Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng.
Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước hiện nay là một quần thể, gồm các di tích văn hóa làng Hóa Sơn với Lăng Bà Chúa, Lăng Ông Chài, Lăng Ông Ngư, cùng với Bia ghi công các liệt sĩ Cách mạng bên cạnh Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước, tại núi Nam Hỏa Sơn, thuộc danh lam thắng cảnh và Khu du lịch tâm linh Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng. Nơi đây hội tụ nguyên khí của tinh thần yêu nước, cách mạng của dân tộc, gắn liền với văn hóa làng và lịch sử dòng họ Tộc Đặng Văn Non Nước.
Ngược dòng lịch sử, chúng ta có thể thấy: tổ tiên ông, bà các tộc họ chúng ta ngày xưa, vào thời kỳ Trịnh Nguyễn phân tranh, từ phương Bắc di lai vào làm ăn sinh sống, an cư lập nghiệp với nghề chài lưới trên sông Trường Giang, thuộc địa phận núi Non Nước, Ngũ Hành Sơn. Theo nguồn dữ liệu từ những trang sử đá và Gia phả của Tộc Đặng Văn Non Nước — cuốn gia phả lập vào năm 1838, niên hiệu vua Minh Mạng thứ 18 — thì vào năm 1825, tức năm Ất Dậu, niên triều vua Minh Mạng thứ 5, ngài Đặng Văn Xay đứng ra xin lập Vạn Sơn Thủy cùng với ngài Nguyễn Văn Hậu, và được triều đình vua Minh Mạng phê duyệt cho thành lập Vạn Sơn Thủy thuộc xã Hóa Khuê, Tổng An Lựu Hạ, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam.
Phạm vi được giao không nhỏ: quản lý khúc sông Trường Giang, tức sông Cổ Cò, từ ngã ba sông Cẩm Lệ đến cửa biển con Nghê Sơn Trà đầm — đó là Giang bộ của Vạn Sơn Thủy. Ông bà các tộc họ được thu thuế nộp về Quảng Nam, và việc ấy kéo dài hơn 100 năm. Một trăm năm, tính bằng đời người thì là bốn, năm thế hệ nối nhau làm cùng một việc trên cùng một khúc sông.
Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước được đốc công xây dựng từ năm 1903, tức năm Quý Mão, niên hiệu Thành Thái thứ 15, do quý ông đời thứ 7, 8, 9 Tộc Đặng Văn Non Nước đứng ra vận động xây dựng tại núi Nam Hỏa Sơn, Non Nước, Ngũ Hành Sơn. Phải đến năm 1918, tức năm Mậu Ngọ, niên hiệu vua Khải Định thứ 3, ngôi nhà thờ mới hoàn thành, để làm nơi thờ cúng tổ tiên toàn tộc. Mười lăm năm cho một công trình ba mươi mét vuông — con số ấy nói lên nhiều điều hơn bất cứ lời ca ngợi nào.
Các vật liệu bền vững đã được chọn dùng khi xây dựng: cột, kèo, trính, đanh, bút đều bằng đá Non Nước và đá mài Trường Định. Nền cũng được lát đá; tường xây dày 0,50m bằng gạch thẻ loại lớn; mái lợp ngói âm dương. Diện tích xây dựng là 5m x 6m, tức 30m2. Ngày xưa đời sống còn khó khăn, kinh tế còn nghèo nàn, thì việc xây dựng được một ngôi nhà thờ như vậy là cả một cố gắng của bà con Tộc Đặng.
Năm 1930, tức năm Canh Ngọ, niên hiệu Bảo Đại thứ 5, hương hào của Vạn Sơn Thủy cùng với Tộc Đặng Văn Non Nước đứng ra xin lập xã hiệu Hóa Sơn, và được quan tỉnh Quảng Nam phê duyệt cho lập tên làng Hóa Sơn — tên ghép của Vạn Sơn Thủy và làng Hóa Khuê — thuộc Tổng Bình Thái, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam. Một cái tên ghép từ hai cái tên cũ: đó là cách người xưa giữ lại quá khứ ngay trong thứ mình vừa đặt ra.
Qua 3 năm sau ngày được thành lập, đời sống nhân dân được phát triển, dân cư ngày càng đông đúc. Để tưởng nhớ đến sự độ trì, cứu giúp của các vị thần linh đối với dân làng, được sự đồng thuận của các chư phái tộc và nhân dân trong làng, vào năm 1933, tức năm Quý Dậu, niên hiệu Bảo Đại thứ 8, làng Hóa Sơn tiến hành xây dựng Lăng Bà Chúa, Lăng Ông Chài, Lăng Ông Ngư bên cạnh Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước, tại núi Nam Hỏa Sơn, thuộc danh lam thắng cảnh Ngũ Hành Sơn. Hằng năm, hương hào và dân làng về đây lễ bái di tích văn hóa tâm linh của làng Hóa Sơn.
Làng Hóa Sơn trước đây nổi tiếng với đội thuyền đua Bà Chúa Ngọc, đại diện cho huyện Hòa Vang tham gia thi đấu với các đội thuyền đua các phủ huyện trong toàn tỉnh, đạt thành tích cao trong nhiều năm và đạt giải nhất năm 1939. Tỉnh trưởng Quảng Nam đã phê trên tấm bản thuyền đua Bà Chúa làng Hóa Sơn bốn chữ: “Hòa Vang đệ nhứt”. Trong dân gian còn truyền lại câu:
“Tiếng đồn Sơn Thủy bơi đua;
ghe lớn, ghe nhỏ cũng thua ghe Bà”.
Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước trước đây nằm ở vị trí khá cách biệt. Muốn đi vào nhà thờ có hai con đường: một là đi men theo sườn núi, hai là đi bằng ghe loại nhỏ theo sông Cổ Cò. Chính vì địa hình, địa thế kín đáo như vậy nên nhà thờ rất thuận lợi để làm nơi hoạt động cách mạng. Cái bất tiện của một nơi thờ tự, đến lúc cần, lại hóa thành chỗ che chở.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, nơi đây là nơi hoạt động của cán bộ lãnh đạo cách mạng tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng, huyện Hòa Vang và phường Hòa Hải; là địa phương cơ sở có nhiều thành tích; là nơi cất giấu lương thực, thuốc men phục vụ kháng chiến; là nơi nuôi dưỡng, bảo vệ nhiều cán bộ cách mạng Khu ủy Sông Đà. Cùng với nhân dân làng Lỗ Sài (Hòa Xuân), bà con nơi đây đã dùng ghe chở bộ đội qua sông Đò Xu đánh đồn Nam Giang của Pháp, tiếp sức cho bộ đội đánh Mỹ ở sân bay Nước Mặn, sân bay Đà Nẵng; tham gia đấu tranh chính trị, giao liên, liên lạc, tiếp tế lương thực, đạn dược, góp phần giải phóng thành phố Đà Nẵng.
Cái giá phải trả thì nằm ngay trong lịch sử ngôi nhà thờ. Di tích Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước đã bị giặc Pháp (năm 1952) và Mỹ (năm 1972) hai lần đánh phá, hư hỏng hơn 80%. Sau ngày giải phóng, thống nhất đất nước, di tích được phục dựng, trùng tu, tôn tạo lại. Đến năm 2000, được sự quan tâm của Ủy ban nhân dân thành phố, Sở Văn hóa, Ủy ban nhân dân quận Ngũ Hành Sơn, Ủy ban nhân dân phường Hòa Hải, Bảo tàng thành phố và Ban Quản lý bảo tồn di tích danh thắng Ngũ Hành Sơn, kinh phí đã được đầu tư để xây dựng lại toàn bộ khu lăng miếu và nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước, đồng thời dựng Bia ghi nhớ các liệt sĩ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh vì Tổ quốc.
Một tấm bia tưởng niệm 6 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 02 anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân và 132 liệt sĩ, bộ đội, chiến sĩ, tử sĩ tại nơi đây không chỉ là địa điểm ghi nhận chiến tích lịch sử cách mạng trên đất làng Hóa Sơn, mà còn là nơi lưu giữ một nghi thức tâm linh thuần túy, một biểu tượng cao đẹp cho tấm lòng tri ân, chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc.
Việc Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước, Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng được Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng xếp hạng di tích văn hóa – lịch sử là sự kiện mang ý nghĩa trọng đại. Sự công nhận này không chỉ bảo vệ một công trình kiến trúc, mà còn khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục sâu sắc đối với cộng đồng và địa phương.
Ý nghĩa cốt lõi thứ nhất là ghi nhận lịch sử dòng họ: tôn vinh công lao của các bậc tiền hiền Tộc Đặng đã có công khai khẩn vùng đất sông Cổ Cò, Ngũ Hành Sơn, bám biển, bám sông và góp phần dựng xây quê hương từ hàng trăm năm trước.
Thứ hai là giá trị giáo dục truyền thống: di tích là một “bảo tàng sống”, giáo dục thế hệ con cháu đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và truyền thống đấu tranh cách mạng; khơi dậy lòng tự hào về truyền thống yêu nước, đoàn kết của dòng tộc.
Thứ ba là bảo tồn văn hóa tâm linh: việc xếp hạng tạo cơ sở pháp lý và nguồn lực để bảo vệ, trùng tu nguyên trạng ngôi nhà thờ cổ, giữ gìn không gian sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng truyền thống trước sự mai một của thời gian.
Thứ tư là phát triển du lịch địa phương: nhà thờ tọa lạc tại khu vực Non Nước – Ngũ Hành Sơn, nên việc xếp hạng giúp di tích trở thành điểm đến văn hóa tâm linh thu hút du khách, góp phần thúc đẩy kinh tế, du lịch bền vững tại Đà Nẵng.
Việc tích hợp văn hóa làng (đình, đền, lăng, miếu), di tích dòng tộc (nhà thờ họ) và bia tưởng niệm liệt sĩ, anh hùng, chiến sĩ tại cùng một khuôn viên tâm linh, mang tính truyền thống, xuất phát từ đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc ta, càng tôn thêm giá trị và ý nghĩa văn hóa tâm linh và lịch sử của Di tích. Đây có thể nói là một mô hình, một địa điểm hiếm thấy trên dải đất miền Trung. Toàn bộ khuôn viên di tích mộc mạc, cổ kính, tôn nghiêm của làng Hóa Sơn và di tích lịch sử – văn hóa của Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước ngày nay được quy hoạch nằm trong quần thể di tích danh lam thắng cảnh và khu du lịch tâm linh Ngũ Hành Sơn.
Nhận thức được tầm quan trọng đó, trong 20 năm qua, Nhà thờ Tộc Đặng Văn Non Nước luôn phối hợp chặt chẽ với Ban Nghi Lễ Làng Hóa Sơn và các cấp chính quyền để thường xuyên duy tu, sửa chữa, bảo dưỡng, bảo tồn khu di tích. Xuân kỳ, thu tế, các nghi lễ cúng tế được thực hiện để tri ân công đức của các bậc tiền nhân, thành hoàng, và các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì cuộc sống tươi đẹp của chúng ta ngày hôm nay.
Việc tổ chức lễ truyền thống dân tộc cúng làng Hóa Sơn, kết hợp với dâng hương tri ân các anh hùng, liệt sĩ, các bậc tiền nhân Chư phái Tộc và Tộc Đặng Văn Non Nước nhân kỷ niệm 20 năm ngày Nhà thờ Tộc Đặng được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, thành phố, là dịp để chúng ta ôn cố tri tân, cũng là dịp để bà con trong làng hội ngộ, kết nối cộng đồng, thắt chặt tình đoàn kết dòng họ, đồng bào, dân tộc. Đây cũng là nét đẹp di sản văn hóa phi vật thể, là việc bảo tồn văn hóa, giữ gìn tín ngưỡng dân gian lâu đời của người Việt Nam chúng ta.
Hiểu được lịch sử, văn hóa làng, dòng tộc và một vùng đất hào hùng với chiều dày truyền thống cách mạng — đó là cách chúng ta kết nối được nguồn gốc, giữa quá khứ và hiện tại, để có thể lan tỏa giá trị tốt đẹp trong tương lai.
Những hình ảnh còn lại của khuôn viên nói tiếp phần mà chữ nghĩa đã dừng: Nhà thờ cổ Tộc Đặng Văn Non Nước; Lăng Ông Chài; Bia tưởng niệm Mẹ Anh hùng, liệt sĩ, bộ đội, chiến sĩ, tử sĩ; Lăng Bà Chúa; Lăng Ông Ngư — nơi đây tập hợp cả một quần thể các di tích. Hai trăm lẻ một năm kể từ ngày Vạn Sơn Thủy được lập, chín mươi sáu năm kể từ khi làng Hóa Sơn có tên, và hai mươi năm kể từ một tờ quyết định ký ngày 30 tháng 8. Ba mốc thời gian ấy hôm nay đứng chung trong một buổi lễ, dưới cùng một mái ngói âm dương đã lợp lại nhiều lần.